Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, która ma uprościć współpracę administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi oraz ograniczyć obciążające je obowiązki formalne. Nowe przepisy podwyższają limity tzw. małych grantów, znoszą obowiązek ich realizacji w terminie 90 dni i wyłączają możliwość wymagania od organizacji finansowego wkładu własnego. Większość zmian zacznie obowiązywać 1 września 2026 r.

Ustawa z 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych została podpisana przez Prezydenta RP 30 lipca 2026 r. Nowelizacja obejmuje kilka odrębnych obszarów funkcjonowania sektora pozarządowego. Najważniejsze z punktu widzenia jednostek samorządu terytorialnego zmiany dotyczą zasad zlecania realizacji zadań publicznych, w tym wymaganego wkładu własnego oraz stosowania uproszczonego trybu tzw. małych grantów.

Koniec z obowiązkowym finansowym wkładem własnym

Pierwsza z istotnych zmian odnosi się do zlecania realizacji zadań publicznych w formie wspierania ich wykonywania. W dotychczasowym modelu organy administracji publicznej mogły oczekiwać, że organizacja pozarządowa zaangażuje w realizację zadania nie tylko własne zasoby osobowe lub rzeczowe, lecz także środki finansowe.

Po wejściu nowelizacji w życie organ zlecający zadanie nie będzie mógł wymagać od organizacji zapewnienia finansowego wkładu własnego. Wymagany wkład organizacji będzie mógł mieć charakter osobowy lub rzeczowy. Udział organizacji w realizacji zadania będzie mógł zatem polegać przykładowo na pracy członków lub wolontariuszy, wykorzystaniu własnego lokalu, sprzętu albo innych zasobów pozostających w jej dyspozycji.

Nie oznacza to całkowitego wyłączenia możliwości finansowego zaangażowania organizacji. Jeżeli organ administracji publicznej dopuści takie rozwiązanie w ogłoszeniu konkursowym, organizacja będzie mogła z własnej inicjatywy zastąpić całość albo część wkładu osobowego lub rzeczowego środkami finansowymi własnymi albo pochodzącymi z innych źródeł. Decyzja w tym zakresie będzie jednak należała do organizacji, a nie do organu zlecającego zadanie.

Zmiana powinna zostać uwzględniona przez samorządy przy przygotowywaniu przyszłych ogłoszeń konkursowych, regulaminów konkursów i dokumentów służących ocenie ofert. Niedopuszczalne stanie się takie sformułowanie warunków konkursu, które uzależnia możliwość otrzymania dotacji od zadeklarowania przez organizację określonego procentowo lub kwotowo finansowego wkładu własnego.

Wyższe limity małych grantów

Istotne zmiany dotyczą również art. 19a ustawy, regulującego uproszczony tryb zlecania przez organy wykonawcze jednostek samorządu terytorialnego zadań publicznych o charakterze lokalnym lub regionalnym. Rozwiązanie to pozwala na przyznanie dotacji z pominięciem otwartego konkursu ofert, po uprzednim opublikowaniu oferty i umożliwieniu zainteresowanym zgłaszania uwag.

Nowelizacja dwukrotnie podwyższa maksymalną wartość pojedynczego małego grantu: z 10 tys. zł do 20 tys. zł. Z 20 tys. zł do 40 tys. zł wzrośnie również roczny limit środków, które dana jednostka samorządu terytorialnego będzie mogła przekazać w tym trybie tej samej organizacji pozarządowej. Jednocześnie próg wszystkich środków przeznaczanych przez organ wykonawczy na małe granty zostanie zwiększony z 20% do 30% dotacji planowanych w roku budżetowym na realizację zadań publicznych przez organizacje pozarządowe.

Ustawodawca zdecydował także o zniesieniu warunku, zgodnie z którym zadanie finansowane w trybie małego grantu musi zostać wykonane w okresie nie dłuższym niż 90 dni. Pozwoli to na finansowanie w uproszczonym trybie również przedsięwzięć rozłożonych w czasie, o ile spełnione zostaną pozostałe przesłanki przewidziane w art. 19a ustawy.

Z perspektywy samorządów podwyższenie limitów może ułatwić szybkie reagowanie na lokalne potrzeby i wspieranie niewielkich inicjatyw społecznych bez konieczności każdorazowego przeprowadzania pełnej procedury konkursowej. Większa skala środków rozdysponowywanych poza otwartym konkursem ofert powinna jednak skłaniać organy wykonawcze do zachowania szczególnej przejrzystości przy ocenie celowości poszczególnych przedsięwzięć.

Uproszczenia w sprawozdawczości organizacji pożytku publicznego

Nowelizacja przewiduje podwyższenie progu rocznego przychodu, od którego zależy możliwość korzystania przez organizacje pożytku publicznego z uproszczonego reżimu sprawozdawczego. Dotychczas próg ten wynosił 100 tys. zł. Po zmianie zostanie zwiększony do 200 tys. zł.

W praktyce większa liczba mniejszych organizacji pożytku publicznego będzie mogła korzystać z uproszczonej formy sprawozdawczości. Rozwiązanie to wpisuje się w ogólny cel nowelizacji, którym jest ograniczenie obowiązków administracyjnych obciążających sektor pozarządowy.

Nowe zasady kontroli organizacji pożytku publicznego

Zmiany obejmą także postępowania kontrolne prowadzone wobec organizacji pożytku publicznego. Dotychczasowy obowiązek sporządzania protokołu kontroli zostanie zastąpiony obowiązkiem opracowania projektu wystąpienia pokontrolnego.

Nowe przepisy określają elementy takiego dokumentu, zasady jego podpisywania, a także tryb zgłaszania i rozpatrywania zastrzeżeń przez kontrolowaną organizację. Rozwiązanie zostało wzorowane na mechanizmach znanych z innych regulacji dotyczących kontroli w administracji publicznej. Jego deklarowanym celem jest usprawnienie postępowania kontrolnego przy jednoczesnym ograniczeniu formalności obciążających organizacje.

Zmiany dotyczące Komitetu do spraw Pożytku Publicznego

Nowelizacja rezygnuje z obowiązku przyjmowania przez Komitet do spraw Pożytku Publicznego planu pracy i przedstawiania go Radzie Ministrów do zatwierdzenia. Uznano, że podejmowane przez Komitet sprawy wynikają często z bieżących potrzeb oraz okoliczności, których nie sposób przewidzieć na etapie opracowywania planu.

Obowiązek ten miał więc w praktyce przede wszystkim charakter formalny. Plany pracy były formułowane w sposób ramowy, a następnie podlegały częstym zmianom. Uchylenie regulacji ma zwiększyć elastyczność działania Komitetu.

Dzień Społeczeństwa Obywatelskiego i nowe odznaczenie

Ustawa wprowadza także regulacje o charakterze symbolicznym. Dzień 24 kwietnia zostanie ustanowiony Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego. Data ta nawiązuje do dnia uchwalenia w 2003 r. ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Utworzona zostanie ponadto odznaka „Za Zasługi dla Społeczeństwa Obywatelskiego”. Będzie ona honorowym wyróżnieniem przyznawanym za szczególne zasługi na rzecz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Odznakę będzie nadawał Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego z własnej inicjatywy albo na wniosek Rady Działalności Pożytku Publicznego lub co najmniej dziesięciu organizacji pozarządowych albo innych podmiotów uprawnionych do prowadzenia działalności pożytku publicznego.

Likwidacja Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego

Ostatnia grupa zmian dotyczy systemu finansowania działań wspierających sektor pozarządowy. Z końcem 2026 r. zlikwidowany zostanie Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego. Zgromadzone na nim środki zostaną przekazane na rachunek Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, którego dysponentem jest Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego.

Cel drugiego z tych funduszy został określony szerzej. Obejmuje on wspieranie społeczeństwa obywatelskiego oraz wzmacnianie potencjału i jakości działania całego sektora pozarządowego, a nie tylko organizacji posiadających status organizacji pożytku publicznego. Zmiany w ustawie o grach hazardowych mają charakter konsekwencyjny i są związane z przeniesieniem środków oraz kompetencji dotyczących funduszu.

Jakie znaczenie nowelizacja będzie miała w praktyce?

Z perspektywy jednostek samorządu terytorialnego najważniejsze znaczenie będą miały zmiany dotyczące wkładu własnego oraz uproszczonego trybu zlecania zadań publicznych. Nie są to wyłącznie korekty techniczne. Nowe przepisy wpłyną bezpośrednio na sposób przygotowywania konkursów ofert, konstruowania ich regulaminów, oceniania propozycji organizacji pozarządowych oraz planowania wydatków na współpracę z trzecim sektorem.

Wyłączenie możliwości wymagania finansowego wkładu własnego może ułatwić udział w konkursach przede wszystkim mniejszym organizacjom. Często dysponują one wiedzą, doświadczeniem i zaangażowanymi wolontariuszami, ale nie posiadają środków pozwalających na współfinansowanie zadania publicznego. Dotychczas obowiązek wniesienia wkładu pieniężnego mógł więc w praktyce premiować organizacje większe i dysponujące stabilniejszym zapleczem finansowym.

Zmiana nie oznacza jednak, że samorządy zostaną pozbawione możliwości oczekiwania rzeczywistego zaangażowania organizacji w realizację zadania. Nadal dopuszczalny będzie wkład osobowy i rzeczowy. Organ administracji publicznej będzie mógł zatem wymagać, aby organizacja zaangażowała wolontariuszy, własnych pracowników, lokal, sprzęt albo inne pozostające w jej dyspozycji zasoby. Ciężar oceny powinien zostać przesunięty z możliwości finansowych oferenta na jego rzeczywisty potencjał do prawidłowego wykonania zadania.

W praktyce konieczne będzie zweryfikowanie stosowanych przez jednostki samorządu terytorialnego wzorów ogłoszeń konkursowych, kart oceny ofert oraz regulaminów komisji konkursowych. Postanowienia przewidujące obligatoryjny finansowy wkład własny albo przyznające dodatkowe punkty wyłącznie za zadeklarowanie większego udziału środków pieniężnych mogą okazać się niezgodne z nowymi przepisami. Samorządy powinny więc odpowiednio wcześnie dostosować dokumentację konkursową, szczególnie w odniesieniu do konkursów ogłaszanych po 1 września 2026 r.

Podwyższenie limitów małych grantów zwiększy z kolei atrakcyjność trybu przewidzianego w art. 19a ustawy. Kwota 20 tys. zł pozwoli na realizację przedsięwzięć wykraczających poza najdrobniejsze inicjatywy lokalne, a zniesienie ograniczenia wynoszącego 90 dni umożliwi wspieranie zadań rozłożonych na dłuższy okres. Uproszczony tryb będzie mógł być dzięki temu wykorzystywany nie tylko do finansowania pojedynczych wydarzeń, lecz także bardziej rozbudowanych projektów społecznych, edukacyjnych, kulturalnych lub sportowych.

Większa elastyczność powinna jednak iść w parze z większą odpowiedzialnością organów wykonawczych. Małe granty są przyznawane bez przeprowadzania otwartego konkursu ofert, a więc z pominięciem mechanizmu pozwalającego porównać większą liczbę konkurujących ze sobą propozycji. Podwyższenie zarówno limitu pojedynczej dotacji, jak i całkowitej puli środków przeznaczanych na ten tryb zwiększa znaczenie przejrzystego uzasadniania celowości finansowanych zadań.

W interesie samorządów będzie zatem wypracowanie czytelnych, choć niewymaganych wprost przez ustawę, zasad oceny ofert składanych w trybie art. 19a. Pozwoli to ograniczyć ryzyko zarzutów dotyczących arbitralnego wyboru organizacji, nierównego traktowania podmiotów albo wykorzystywania uproszczonego trybu jako substytutu otwartego konkursu ofert.

Całościowo nowelizacja zmierza w kierunku odformalizowania współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. Jej rzeczywisty efekt będzie jednak zależał od praktyki organów administracji. Uproszczenie przepisów może zwiększyć dostępność środków publicznych dla mniejszych organizacji i ułatwić realizację lokalnych inicjatyw, ale tylko pod warunkiem zachowania przejrzystości, równego traktowania podmiotów oraz starannej kontroli sposobu wydatkowania dotacji.

Kiedy nowe przepisy wejdą w życie?

Prezydent RP podpisał ustawę 30 lipca 2026 r. Większość nowych regulacji zacznie obowiązywać 1 września 2026 r. Od tego dnia zastosowanie znajdą w szczególności nowe zasady dotyczące wkładu własnego organizacji pozarządowych, podwyższone limity małych grantów, uproszczenia sprawozdawcze oraz zmienione regulacje odnoszące się do kontroli organizacji pożytku publicznego.

Późniejszy termin przewidziano dla przepisów związanych z likwidacją Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego i przeniesieniem jego środków oraz zadań do Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Regulacje te wejdą w życie 1 stycznia 2027 r., przy czym dotychczasowy fundusz zostanie zlikwidowany z dniem 31 grudnia 2026 r.

Ustawodawca przewidział jednocześnie rozwiązania przejściowe. Do konkursów ofert ogłoszonych przed 1 września 2026 r., a także do ofert dotyczących małych grantów złożonych przed tą datą, stosowane będą przepisy dotychczasowe. Na dotychczasowych zasadach prowadzone będą również kontrole organizacji pożytku publicznego rozpoczęte przed wejściem nowelizacji w życie. Nowe regulacje nie zmienią zatem reguł postępowań znajdujących się już w toku.